Rezurekcja, śniadanie wielkanocne, pisanki i śmigus-dyngus
Tradycje wielkanocne w Polsce to nie tylko święcenie pokarmów i rodzinne spotkania, ale też rezurekcja, symbolika pisanek oraz śmigus-dyngus. W tym wpisie w jednym miejscu zbieram najważniejsze zwyczaje wielkanocne ? skąd się wzięły, co znaczą i jak wyglądały dawniej.
Wielkanocne zwyczaje (także nazywane obyczajami i tradycjami) łączą elementy religijne, ludowe i rodzinne. W zależności od regionu Polski różnią się szczegółami, ale wspólny pozostaje ich sens: radość ze Zmartwychwstania, świętowanie w gronie bliskich i wiosenna symbolika odradzającego się życia.
- Rezurekcja i procesja wielkanocna
- Dzwony rezurekcyjne o świcie
- Śniadanie wielkanocne (żurek, biała kiełbasa, wędliny)
- Pisanki i symbolika jajka
- Śmigus-dyngus, czyli lany poniedziałek
Rezurekcja w Wielkanoc: symbolika Zmartwychwstania i nadzieja na wolność
Msza rezurekcyjna miała u Polaków w latach zaborów szczególny charakter ? wiązano z nią nadzieję na zmartwychwstanie Polski. Do tej symboliki odwoływano się w malarstwie, poezji i kompozycjach muzycznych. Na rezurekcję często przychodzili nawet niewierzący, by samą obecnością dać wyraz nadziei na ?wskrzeszenie? Ojczyzny. Wielkanocny hymn kościelny brzmiał wówczas potężnie także jako pieśń narodowa ? i tak rozumiał go polski lud.
Dzwony rezurekcyjne i procesja: wielkanocny świt w tradycji ludowej
Cudowny był nastrój wczesnego, wielkanocnego świtu. Dźwięk dzwonów w pogodny, wiosenny poranek ma szczególny ton ? nic dziwnego, że w legendach i opowieściach ludowych przypisywano mu wyjątkową moc. Miał budzić śpiących rycerzy w Tatrach, by ruszyli walczyć o wolność kraju; poruszać nawet najbardziej zatwardziałe serca skłóconych sąsiadów; niweczyć działanie zła. Przede wszystkim jednak przywoływał wiernych i niósł radosną nowinę: oto Chrystus zmartwychwstał ? prawdziwie zmartwychwstał. Po uroczystej procesji dookoła świątyni śpiewano z uniesieniem Te Deum ? hymn ?Ciebie, Boga, wysławiamy??.
Śniadanie wielkanocne: żurek, biała kiełbasa i koniec postu
Na śniadanie ? jeszcze z rozpędu postnego ? jadano żurek, ale już z białą kiełbasą. Potem na stołach pojawiały się szynki, wędliny, mięsa na zimno i sałatki. Jedzono tak, by nacieszyć się świętem i wynagrodzić sobie czas wyrzeczeń.
Stąd wielka rola jajek ? symbolu życia, jak wykluwający się z nich kurczak. Jajka malowano i dekorowano na rozmaite sposoby: pisano, drapano i kraszono woskiem. Tak powstawały pisanki, a w wielu domach także kraszanki barwione naturalnymi wywarami. Z jedzeniem jajek wiązały się też zabawy: toczenie jajek, ?zbijanie? pisanek oraz konkursy i gry zręcznościowe.
Śmigus-dyngus (lany poniedziałek): oblewanie wodą, zaloty i świąteczne psoty
W drugi dzień świąt wielkanocnych chłopcy oblewali panny wodą, a potem do wzajemnego polewania chętnie dołączali pozostali. Czasem bywało to zwłaszcza w mieście mało przyjemne, gdy bezceremonialnie wylewano z okien całe wiadra zimnej wody. W dobrym towarzystwie oblewano się wodą pachnącą, kwiatową ? ale ze zwyczaju nie rezygnowano.
Często śmigus-dyngus trwał dłużej niż jeden dzień ? i do dziś zwyczaj ten dobrze się uchował. Być może dlatego, że niektórzy dość natrętnie domagali się świątecznych podarunków, za co bywali ?karani? zimną wodą. Żądano jajek, kiełbasy i placków; chłopcy chodzili też z kogutkiem, przyśpiewując swawolnie. W XIX wieku wymyślono ogromne czekoladowe jajka i bomboniery wypełnione niespodziankami z owoców w cukrze i marcepanów, którymi obdarowywano się w święta. Zdarzało się, że panna znajdowała wśród słodyczy nawet zaręczynowy pierścionek.
?Zajączek?, słodycze i rodzinne biesiadowanie
Słodyczami obdarowuje się zwłaszcza dzieci, które z radością szukają ?zajączka? w trawie. Zwyczaj ten przywędrował do nas z zachodniej Europy i całkiem dobrze się przyjął. Najtrwalszym obyczajem świątecznym pozostał jednak wspólny stół i biesiadowanie w gronie rodzinnym ? okazja, by pokazać kulinarny kunszt i zamiłowanie do dobrych smaków. Ciasta, słodkości, nalewki i zakąski, dania na ciepło i na zimno ? a do tego świąteczny nastrój, ?do tańca i do różańca?.
Oktawa, odwiedziny i pamięć o bliskich
Czas wspólnych spotkań przeciągano nieraz aż do oktawy, czyli przez cały następny tydzień. Należało podzielić się jajkiem, odwiedzić dalszą rodzinę ? był to świąteczny obowiązek. Zwyczajem stawało się także odwiedzanie zmarłych na cmentarzu: dzielono z nimi radość i nadzieję Zmartwychwstania, wierząc, że śmierć jest jedynie rozstaniem tymczasowym.
Kolory i smaki Wielkanocy
Wielkanoc ma barwy słonecznych, żółtych żonkili, biel świątecznego obrusu, szkarłat szat Zmartwychwstałego Chrystusa, zieleń bukszpanu i błękit nieba, z którego spogląda Maryja ? cudowna Panienka.
Budzą się zmysły smaku, węchu i wzroku: wielobarwne jajka na glinianym talerzu, ciemnobrązowe kiełbasy, szynki i boczki na drewnianej desce. Do tego zapach kiszonych ogórków, smak ćwikły z chrzanem, sos majonezowo-czosnkowy do sałatki i chrzanowy do sztuki mięsa na zimno. Są też domowe klasyki ? bigos, a na deser kruche, czekoladowo-waniliowo-owocowe przysmaki: ciasto z gęstą śmietaną i owocami, sernik, makowiec, bezy z lodami? I długo można jeszcze tak wyliczać, nastrajając się na świętowanie.
FAQ: tradycje wielkanocne w Polsce
Co to jest rezurekcja?
Rezurekcja to uroczysta msza i procesja wielkanocna ogłaszająca Zmartwychwstanie Chrystusa. W polskiej tradycji to jeden z najbardziej podniosłych momentów Wielkanocy, często kojarzony z biciem dzwonów i radosnym śpiewem.
Dlaczego w lany poniedziałek oblewa się wodą?
Śmigus-dyngus (lany poniedziałek) łączył dawniej oczyszczającą symbolikę wody z wiosenną zabawą i obrzędami zalotów. Współcześnie to przede wszystkim popularny zwyczaj wielkanocny, traktowany jako świąteczna psota.
Jaka jest różnica między pisanką a kraszanką?
?Pisanka? to ogólna nazwa zdobionego jajka wielkanocnego, często dekorowanego wzorami. ?Kraszanka? bywa rozumiana jako jajko barwione na jeden kolor (np. w wywarze z łupin cebuli lub buraka), bez skomplikowanych ornamentów ? choć nazwy różnią się w zależności od regionu.
Co tradycyjnie je się na śniadanie wielkanocne?
W wielu domach śniadanie wielkanocne zaczyna się od dzielenia jajkiem, a potem pojawiają się potrawy pochodzące ze święconki: wędliny, kiełbasa, jajka, chrzan. Popularne są też żurek lub barszcz biały z białą kiełbasą, a na słodko ? mazurek, sernik i inne świąteczne ciasta.
Skąd wziął się zajączek wielkanocny?
Zajączek wielkanocny to zwyczaj znany w zachodniej Europie, który w Polsce przyjął się jako zabawa dla dzieci ? szukanie słodyczy lub drobnych prezentów ukrytych w domu albo w ogrodzie. Dziś jest częścią świątecznych tradycji w wielu regionach.
Leave a Reply