Kościół parafialny pw. św. Mikołaja – patrona żeglarzy i rybaków – w Brzegu ma swoją długą sięgającą średniowiecza historię.
W przedlokacyjnym Brzegu na wzniesieniu określanym mianem “Marienberg” – Górze Maryi, nieopodal dworu znajdował się romański kościół pw. Najświętszej Marii Panny ufundowany prawdopodobnie przez Bolesława Wysokiego (1161 – 1201). Ze względu na brak źródeł nie znane są rozmiary i wystrój tej świątyni. Stojący przy trakcie pomiędzy Krakowem a Wrocławiem ten piękny – według relacji – kościół został zburzony, a kamienie i cegły zostały użyte do budowy w XVI w. do budowy fortyfikacji miejskich.
Przy rozplanowaniu lokowanego w 1247 r. miasta zarezerwowano miejsce na przyszły kościół parafialny. Wiadomo, że istniał on już w 1279 r. Relikty tej świątyni zachowały się w dolnych partiach. północnej wierzy obecnego kościoła. Książęcy patronat nad kościołem z woli Henryka IV (zm. w 1290 r.) objął rycerski zakon Joannitów w 1280 r. Z roku 1283 r. pochodzi pierwsza wzmianka o proboszczu tego kościoła. Powstały w ostatniej ćwierci XIII wieku pierwotny kościół św. Mikołaja w 1292 r. staje się kościołem parafialnym. Ostatecznie około roku 1383 został rozebrany, a materiał z niego pochodzący posłużył do budowy nowego kościoła. Joannici wybudowali w miejscu dawnej świątyni najwspanialszy kościół średniowiecznego miasta i jedną z największych świątyń na Śląsku między 1370 a 1417 r.
Cały XIV w. to okres wzmożonego ruchu budowlanego na terenie Brzegu. W 1311 r. miasto stało się siedzibą książęcą. Rozbudowywany został zamek książęcy, rozbudowano obiekty należące do franciszkanów, wzniesiono zabudowania Kolegiaty św. Jadwigi oraz kościół i klasztor dominikanów. Miasto opasano murem obronnym.
Za sprawą biskupa wrocławskiego Henryka z Wierzbna pomiędzy 1314 a 1319 r. w pobliżu przeprawy przez Odrę szpital z kaplicą św. Antoniego założyli antonianie – zakonnicy krzyżowi. Od momentu ich osiedlenia się w Brzegu był to jedyny dom tego zakonu w średniowiecznej Polsce. Po wielkim pożarze miasta w 1496 r. szpital spłonął, a zakonnicy mieszkali jeszcze w Brzegu do końca 1 ćwierci 16. wieku.
Do Brzegu przybyli jako pierwsi franciszkanie. Minoryci wybudowali przy Odrze swój kościół pw. Piotra i Pawła i klasztor. Ślady zabudowań klasztornych pozostały w najniższych kondygnacjach kamienic przy pl. Młynów. Natomiast wieża kościelna ze względu na podmycia związane z powodzią w 1997 r. zawaliła się.
W 1336 r. do Brzegu dotarli także dominikanie, którzy prowadzili na brzeskim rynku pracę ewangelizacyjną. W miejscu, w którym do 1545 r. wznosił się klasztor dominikanów wraz z kościołem Świętego Krzyża. W latach późniejszych, w latach 1734-1739 jezuici wybudowali wspaniałą świątynię Podwyższenia Krzyża Świętego z barokowymi malowidłami Jana Kubena.
W czasach reformacji Kościół św. Mikołaja został przekazany na rzecz ewangelików. Wraz z zaangażowaniem księcia legnicko-brzeskiego Fryderyka II od 1523 r. w Brzegu rozwija się ruch reformacyjny. W lipcu 1524 r. jako pierwsze kazanie ewangelickie wygłosił były franciszkanin Jan z Opawy. Wkrótce kazania w duchu reformacji wygłaszano i w kościele kolegiackim. Oficjalnie w 1534 r w Brzegu i całym księstwie brzeskim wprowadzono reformację. Wraz z jej rozwojem w 1527 r. miasto opuścili franciszkanie, a w 1537 r. książę Fryderyk II rozwiązał klasztor dominikanów, zaś kościół i budynek klasztoru nakazał rozebrać. Kościół św. Mikołaja został odkupiony od joannitów przez księcia Jerzego II Piasta w 1573 r. Na polach sklepienia ponad prezbiterium zachowały się fragmenty polichromii przedstawiających herb Piastów legnicko-brzeskich oraz herb brandenburski, którymi ks. Jerzy II zwykł ozdabiać związane z jego osobą budowle. Przekazany miastu w 1578 r. kościół św. Mikołaja stał się główną świątynią ewangelicką Brzegu aż do 1945r. Przed wejściem został postawiony pomnik Marcina Lutra.
Dopiero śmierć ostatniego Piasta legnicko-brzeskiego i wprowadzenie bezpośrednich rządów katolickich Habsburgów umożliwiły powrót do Brzegu katolickiego zakonu jezuitów. Do Brzegu sprowadzono także kapucynów, którzy rozpoczęli pracę duszpasterską. Wkrótce wznieśli oni także kościół i klasztor , jednak zostały one rozebrane w drugiej połowie 20. wieku.
ale wróćmy do kościoła św. Mikołaja…
W kwietniu 1370 r. została zawarta umowa z wrocławskim mistrzem GĂźntherem, która obejmowała postawienie pięciu przęseł nowego kościoła. W projekcie świątyni brzeskiej niejednokrotnie wzorowano się na monumentalnych budowlach Wrocławia – kościołach św. Elżbiety i św. Marii Magdaleny. Kamieniarka okien wzorowana była na maswerkach kościoła św. Krzyża we Wrocławiu. Prace finansowane były z funduszy mieszczan. Potem zwrócono się o finansową pomoc do księcia Ludwika I (1358-1398). Pomoc taka została udzielona. W 1376 r. mistrz GĂźnther wykończył nawy boczne, stały już filary międzynawowe. Wkrótce całość przykryto sklepieniem. Nawy boczne dachem pokrył mistrz Pecze Wilde. Drugą fazę budowy rozpoczęto ok.1383, a prowadzili ją Henryk Pfeferfleisch i czeladnik Piotr Rudel. Zajęli się oni budową prezbiterium, które wraz z przyporami ukończono w 1389 r. Kamieniarką tej części kościoła zajęli się mistrzowie ze Strzelina. Wkrótce cieśla Jakub po rozebraniu pierwotnych prowizorycznych dachów nakrył całość budowli nowym dachem.
Wewnętrzne ściany prezbiterium pokryto tynkiem w latach 1414-1416, następnie rozpoczęła się praca przy sklepieniach nawy środkowej. W ten sposób w czasie blisko pięćdziesięciu lat powstał trzynawowy, ośmioprzęsłowy kościół bazylikowy z dwiema wieżami, dwoma kaplicami od strony południowej – św. Barbary i św. Katarzyny stanowiącymi jedną całość. Od północy znajdowała się niegdyś kaplica Wszystkich Świętych – wzmiankowana już w 1385 r. Trzydziestometrowa wysokość nawy głównej zdobi oryginalnie przedłużone sklepienie gwiaździste.
Świątynia posiadała bogaty wystrój, a do najcenniejszych zaliczane są ścienne polichromie na południowej ścianie zakrystii z ok. 1450 roku przedstawiające Ukrzyżowanie Chrystusa. Scena Męczeństwa na Górze Ararat wykonana przez Mistrza Brzeskich Pokłonów Trzech Króli, anonimowego dziś malarza znanego z autorstwa malowideł, którego sprowadził książę Ludwik II zapewne z Burgundii. Wymienić jeszcze należy Mszę św. Grzegorza, Męczeństwo Dziesięciu Tysięcy.
Z czasów protestanckich pozostał zespół kamiennych epitafiów, jak np. epitafium rodziny Kerberów z ok. 1570 roku, epitafium rodziny Heusslerów z ok. 1586 roku oraz portretowe epitafium Piotra Thomasa z 1603 roku. W okresie baroku świątynię wyposażono w jeden z najwspanialszych instrumentów organowych w ówczesnych krajach niemieckich. Instrument został wybudowany przez wrocławskiego organmistrza Michała Englera. Do niego wykonano piękny w stylu barokowym prospekt. Mimo, że świątynia podczas oblężenia miasta w 1945 r. uległa zniszczeniu, to zdeponowany w muzeum miejskim w 1944 r. prospekt organowy ocalał i dziś zdobi na nowo po wojnie odbudowane organy Stanisława i Bronisława Broszków o łącznej liczbie 5,5 tys. piszczałek.
Zniszczona w 1945 r. budowla kościoła straciła nadbudowane przez protestantów w 1885 r. wieku dwie wieże, które nadawały szczególny akcent w panoramie Starego Miasta.
Leave a Reply