Korzenie Brzegu

Siedemset szeĹÄdziesiÄt lat temu ksiÄĹźÄ wrocĹawski Henryk III BiaĹy przeprowadziĹ pierwsza lokacjÄ miasta. Ten pierwszy przywilej lokacyjny z 1248 roku zostaĹ potwierdzony dwa lata pĂłĹşniej w 1250 roku. Lokacje o ktĂłrych mowa miaĹy podstawowe znaczenie dla korzeni herbowych miasta. Zawsze najpierw musiaĹa byÄ lokacja, a pĂłĹşniej dopiero miasto mogĹo myĹleÄ o herbie.

PierwszÄ wzmiankÄ historycznÄ o Brzegu zawiera dokument 21 grudnia 1234, w ktĂłrym wystÄpuje nazwa osady -Wysoki Brzeg (Wissoke Brzegh). Datowany rok pĂłĹşniej dokument zawiera nazwÄ Visokebreg, a w dyplomach z 1241 i 1250 roku spotykamy siÄ z przekĹadem ĹaciĹskim tej nazwy âAlta ripa, tj wysoki brzegâ. W pĂłĹşniejszych przekĹadach ĹşrĂłdĹowych w jÄzyku ĹaciĹskim wystÄpuje nazwa Brega. Obecna nazwa miasta Brzeg, powstaĹa wskutek przeksztaĹcenia prastarego okreĹlenia polskiego Wysoki Brzeg zwiÄzanego z uksztaĹtowaniem terenu. Jednak zanim pojawiĹa siÄ pierwsza wzmianka historyczna okoĹo 990 roku ziemia brzeska jako czÄĹÄ skĹadowa ĹlÄska wchodziĹa w skĹad ziem wczesnofeudalnego paĹstwa PiastĂłw. Po rozbiciu dzielnicowym w 1138 roku wraz ze ĹlÄskiem weszĹa w posiadanie WĹadysĹawa najstarszego z synĂłw BolesĹawa Krzywoustego. NastÄpnie przez pewien czas naleĹźaĹa do BolesĹawa KÄdzierzawego, ktĂłry odstÄpiĹ caĹy ĹlÄsk synom WĹadysĹawa BolesĹawowi Wysokiemu i Mieszkowi PlÄtonogiemu. Skutkiem dalszych dziaĹĂłw rodzinnych(1177/1178) ziemiÄ brzeskÄ otrzymaĹ BolesĹaw Wysoki jako ksiÄĹźÄ dolnoĹlÄski. Do 1311 roku – pisaĹ Krystian Heffner – stanowiĹa ona ze wzglÄdu na dosyÄ gÄstÄ sieÄ osadniczÄ -waĹźnÄ czÄĹÄ ksiÄstwa wrocĹawskiego. JednÄ z osad tego ksiÄstwa byĹ Brzeg. âWysokibrzegâ- pisaĹ JĂłzef Skoczek dzieli los caĹej ĹlÄskiej ziemi. pod wzglÄdem politycznym naleĹźy wraz z caĹym ĹlÄskiem przez pewien czas do Czech i paĹstwa wielkomorawskiego, by wreszcie wejĹÄ w skĹad Polski PiasĹ§Ăłw. Jan DĹugosz,opisujÄc miasta polskie wymienia m. in. Brzeg nad brzegiem Odry leĹźÄcy i stÄd tak po polsku nazwanyâ. Natomiast BartĹomiej Stenus (Stein) z Brzegu w opisie ĹlÄska z 1513 r. podaje: âLeĹźy ono nad tym brzegiem Odry, ktĂłry jest nieco wzniesiony, stÄd to nazywano je Wysokim Brzegiem jak wskazujÄ bardzo stare ĹşrĂłdĹa. Siedem lat po najeĹşdzie tatarskim przeprowadzona zostaĹa pierwsza lokacja oparta na prawie Ĺredzkim. WprowadzaĹa ona wyksztaĹcone i wspĂłlne dla miast Ĺredniowiecznych formy organizacyjno – prawne do istniejÄcych od dawna na ziemiach polskich osad miejskich. Jako ciekawostkÄ moĹźna podaÄ, Ĺźe wystÄpuje takĹźe inna data lokacji rok 1247. Zdaniem historyka WĹadysĹawa Dziewulskiego nastÄpiĹa ona na mocy decyzji BolesĹawa Rogatki, ktĂłry byĹ synem i nastÄpcÄ Henryka II PoboĹźnego. Lokacje o ktĂłrych mowa miaĹy podstawowe znaczenie dla korzeni herbowych miasta. Zawsze najpierw musiaĹa byÄ lokacja, a pĂłĹşniej dopiero miasto mogĹo myĹleÄ o herbie. Herb Brzegu miaĹ kilka wersji. W pierwszej na herbowej tarczy widniaĹy najprawdopodobniej trzy haki, ktĂłre pierwotnie podobne byĹy do paszcz wilczych, a potem do kotwic rzecznych. Motyw ten wystÄpuje na wielu pieczÄciach i monetach miejskich juĹź od XIII w. Druga wersja nie rĂłĹźniĹa siÄ wiele o od pierwszej , ale byĹa ciekawsza, gdyĹź nad tarczÄ herbowÄ byĹa widoczna pĂłĹfigura anioĹa. W wersji trzeciej mĂłwi siÄ o tarczy herbowej na ktĂłrej jak w poprzednich wersjach byĹy umieszczone trzy kotwice, lecz nad tarcza byĹa gĹĂłwka. Na temat trzech kotwic wystÄpujÄcych zarĂłwno w herbie Brzegu jak i w szeregu pieczÄci miejskich historycy wysuwali kilka hipotez. NiektĂłrzy uczeni niemieccy opierajÄ swoje przypuszczenia na wyraĹźeniu âwolf zensâ(samoĹĂłwka),wystÄpujÄcym w opisie pieczÄci z 1374.W trzech kotwicach dopatrzyli siÄ podobieĹstw do samoĹĂłwki, ktĂłra miaĹa byÄ rzekomo uĹźywana przez kolonistĂłw niemieckich w walce z dzikimi zwierzÄtami. Inni historycy wiÄzali trzy kotwice z trzema pierwszymi wĂłjtami reprezentantami handlu miejskiego i rzecznego. Trzeci hipoteza nawiÄzuje do postaci Ĺw. MikoĹaja z Bar szczegĂłlnego opiekuna i patrona rybakĂłw. Jednak najbliĹźszym i chyba najpewniejszym jest stwierdzenie iĹź trzy kotwice, jako motyw pierwszoplanowy na tarczy herbowej, maja bezpoĹrednio zwiÄzek z ĹźeglugÄ, ryboĹĂłwstwem i handlem rzecznym na Odrze, ktĂłra odgrywaĹa, przed i po lokacji powaĹźnÄ rolÄ w Ĺźyciu ludnoĹci brzeskiej. Skoro korzystano z jej dobrodziejstw przywiÄzywano do niej wielkÄ wagÄ i dlatego starano siÄ znaczenie tych dobrodziejstw w jakiĹ sposĂłb udokumentowaÄ. StÄd umieszczenie trzech kotwic w herbie i pieczÄci zdaje siÄ byÄ wystarczajÄco uzasadnione. W XIV wieku miasto posiadaĹo juĹź swojÄ pieczÄÄ i herb. A oto jak wyglÄdaĹa pieczÄÄ, ktĂłrÄ opatrzony zostaĹ dokument z 1318 roku. W obramowaniu perĹowym byĹa umieszczona tarcza trĂłjkÄtna z z trzema kotwicami, a wiec i tutaj pojawia siÄ jakby wizerunek herbu miasta Brzegu. W otoku widniaĹ nastÄpujÄcy napis: SIGGILLUM BURGENSIUM D.BRIGA. Ta forma legendy wystÄpujÄca na pieczÄciach znaczniejszych miast byĹa jednÄ z najstarszych i czÄsto uĹźywanych na ĹlÄsku. Samo powstanie herbu Brzegu przypada na okres organizowania miasta na nowym prawie (druga polowa XIII w.) i ĹÄczy siÄ z utworzeniem oraz dziaĹalnoĹciÄ samorzÄdu miejskiego. Wtedy herb Brzegu sĹuĹźyĹ do rĂłĹźnych celĂłw praktycznych miÄdzy innymi: do wyznaczania wĹasnoĹci miejskiej, na pieczÄciach uwierzytelniaĹ dokumenty(dodawaĹ im znaczenia i powagi oraz zastÄpowaĹ podpis. MiaĹ rĂłwnieĹź zastosowanie w kancelarii miasta. Dekorowano nim bramy i budynki. O doborze symbolicznych wyobraĹźeĹ herbowych decydowali sami mieszkaĹcy miasta. Herb miasta zachowaĹ siÄ w zasadzie bez zmiany, ustalajÄc siÄ w swoim rysunku z koĹcem XVI w. – napisaĹ Damian Tomczyk w ksiÄĹźce Herby miast ĹlÄska Opolskiego. Natomiast jak juĹź wczeĹniej wspominaliĹmy literatura niemiecka widzi w tym znaku miejskim nie kotwice, lecz wilcze paszcze âWolfssenseâ, prĂłbujÄc w rĂłĹźny sposĂłb tĹumaczyÄ ich genezÄ i znaczenie. Profesor D.Tomczyk tak opisuje herb. SÄ to trzy kotwice Ĺukami ĹźeleĹşcĂłw zwrĂłcone ku trzem rogom tarczy, zĹÄczone ze sobÄ pierĹcieniem w Ĺrodku pola o barwie srebrnej (biaĹej) w czerwonym polu. Plastyczny obraz herbu naszego miasta daje znajdujÄca siÄ w Muzeum PiastĂłw ĹlÄskich w Brzegu pĹaskorzeĹşba kamienna. Na koniec warto zwrĂłciÄ uwagÄ na fakt, Ĺźe w tym czasie nadawanie herbu miastom byĹo rzadkoĹciÄ i Brzeg naleĹźaĹ do nielicznych przykĹadĂłw.

Wiktor Krzewicki